Con người phát minh ra khoa học và kỹ thuật để giúp đời sống thoải mái, tiện nghi hơn. Nhưng khi phát minh trở thành tranh chấp quyền lợi thì lạm dụng và bóc lột xảy ra. Các nhà lãnh đạo chính trị cần có kế hoạch ổn định và phát triển xã hội nên thường chú trọng đến kinh tế. Đa số dựa vào phát minh để thúc đẩy phát triển kinh tế qua tạo các xí nghiệp, dịch vụ đem lại việc làm cho dân. Nhưng không phải phát minh nào cũng tốt hay có lợi cho con người và xã hội. Chẳng may các nhà chính trị không biết phân biệt tốt-xấu vì họ cần tiền (thuế, vận động) để tranh cử và duy trì quyền lực.
Kể từ khi có mạng điện tử, điện thoại và máy điện toán cá nhân thì xã hội loài người thay đổi nhanh chóng. Mọi biến cố có thể tác động toàn cầu trong giây phút sau khi xảy ra. Tiếc rằng trình độ hiểu biết của con người theo từng quốc gia đã khác biệt nên hậu quả khó lường. Hãy lấy nước Mỹ làm thí dụ vì dân chủ, đa chủng, đa văn hóa và có nhiều phát minh khoa học kỹ thuật. Ai cũng biết khoa học kỹ thuật giúp cải tiến đời sống con người. Vậy khi máy móc (AI, robot) làm thay con người và thuốc trị bệnh (medicine) giúp con người sống lâu hơn thì con người sẽ làm gì với thời gian không phải bận rộn cơm áo?
Hàng tuần, nếu bạn quan sát các quảng cáo trên TV sẽ thấy các công ty đưa ra những loại thuốc mới trị bệnh, máy móc giúp bạn làm việc sửa nhà, giải trí hay giải quyết các vấn đề trong cuộc sống. Nghe và thấy rất hấp dẫn nhưng có ai tự hỏi: tiền đâu để mua? Mua về mà không đúng như đã quảng cáo thì có trả lại được không? Nếu không thì phải kiện cáo? Có thực sự cần thiết hay đồ dỏm, để chật nhà? Đặc biệt là câu nói “nó sẽ giúp bạn có thì giờ rảnh rỗi để làm việc bạn thích”. Vậy nếu sản phẩm giúp bạn “rảnh rỗi” (hay tự do) thì bạn sẽ làm gì? Ngủ? Ăn nhậu? Đi chơi? Hay cờ bạc? Hay đầu tư thị trường chứng khoán? Giấc mơ Mỹ là làm giàu. Làm giàu mà không vất vả, đổ mồ hôi, sôi máu mắt mà phải lương thiện, hợp pháp?
Năm 2018 Tối Cao Pháp Viện phán quyết “cờ bạc” (gambling) hợp pháp và các tiểu bang lần lượt cho mở các sòng bài. Đặc biệt là các cuộc cá độ thể thao. Điều dễ hiểu là chỉ có Thắng và Thua. Với kết quả 50/50 thì ai cũng có thể chơi được không cần phải có kiến thức cao hay suy luận giỏi. Nhất là kẻ thắng thường la lớn (khoe) nhưng kẻ thua thì ngậm câm. Ngoài các sòng bài thì nay có trên mạng điện tử, bạn có thể chơi bất cứ lúc nào, ở đâu hay đang làm việc khác. Điều buồn cười là trên các trang mạng cờ bạc đều nhắc nhở “nếu bạn bị nghiện cờ bạc thì có thể gọi số điện thoại XXXX sẽ có chuyên gia giúp đỡ bạn”…. Ai sẽ tin rằng sự giúp đỡ đó có kết quả khi nạn nhân tán gia bại sản?
Khi xã hội có sự chênh lệch giàu nghèo quá xa thì dân nghèo càng ước mơ giàu mãnh liệt hơn. Dĩ nhiên từ mơ đến thực hiện quá xa và con người tìm cách gần nhất, ngắn gọn nhất: đó là cờ bạc. Đã có rất nhiều người đến sòng bạc với giấc mơ tìm ra cách “thắng” và cuối cùng là thất bại trên đường dài. Tuy vậy con người vẫn không bỏ cuộc vì thị trường chứng khoán vẫn còn đó. Vẫn còn có người mua và trúng lớn vì giá chỉ có lên và xuống.
Một khi khoa học kỹ thuật tiến nhanh với thông minh nhân tạo làm nhiều người mất việc làm với lương cao. Để duy trì giấc mơ trung lưu (middle class) thì đa số tham dự mua bán chứng khoán. Với tâm lý đó, các nhà đầu tư mở ra các cơ sở phụ trách việc “tiên đoán” để hướng dẫn quần chúng “đầu tư” (thực chất là cờ bạc cao cấp). Mọi chuyện xảy ra trong xã hội, hàng ngày nếu bạn dám bỏ tiền tiên đoán A đối với B thì cơ sở X (thường là trang mạng điện tử) sẽ nhận đặt cược và khi có kết quả thì bạn sẽ có tiền nếu trúng và mất tiền nếu trật.
Nhìn lại một cường quốc dân chủ với tam quyền phân lập, giáo quyền và chính quyền riêng biệt, đứng đầu thế giới về kinh tế, quân sự và đóng góp rất nhiều tiến bộ khoa học cho thế giới đã xây dựng xã hội như thế nào sau 250 năm? Trong khi thế giới vẫn còn nhiều nơi thiếu thực phẩm, nước, điện, vệ sinh căn bản… thì nước Mỹ dư dả với điều kiện bạn có (hay làm ra) tiền. Với kinh tế toàn cầu thì việc lao động sản xuất tại Mỹ chuyển sang các nước nghèo có nhân công rẻ. Dân Mỹ đối phó với kỹ thuật cao đòi hỏi kiến thức và khả năng. Giới trung lưu mất việc làm tốt mà không thích ứng được với nền kinh tế mới có kỹ thuật cao nên giấc mơ làm giàu trở thành giấc mơ cờ bạc: cá độ hay tiên đoán giá hàng lên xuống. Người Mỹ gốc Việt với giấc mơ dân chủ cho VN sẽ nghĩ gì về tương lai nước Mỹ? Liệu chúng ta sẽ xây dựng dân chủ với hiến pháp và khoa học kỹ thuật như Mỹ, rồi đi về đâu nếu chỉ sống bằng tâm lý mà quên đi triết Việt?
Nếu bạn hỏi rằng Việt Nam có triết học hay sao thì có lẽ bạn đã quên sử Việt và không từng nghe qua một người Việt Nam: Lý Đông A. Hãy tìm hiểu về Lý Đông A nếu bạn còn quan tâm đến đất nước và dân tộc Việt.
Trần Công Lân
Tháng 7 năm 2026 (Việt lịch 4905)