Một khi các tin tức, tài liệu của quá khứ được phổ biến tự do trên mạng điện tử để giúp mọi người tìm hiểu, tham khảo, đối chất thì ít có ai thực hiện. Đa số chỉ chạy theo cảm tính khi phiêu lưu trên mạng. Thiếu suy xét, lý luận sẽ đưa bạn vào các cạm bẫy lừa đảo của những kẻ muốn lợi dụng thông tin để kiếm lợi. Mục đích của mạng điện tử là đem mọi người đến với nhau thay vì để hiểu nhau thì lại gây ra xung đột, chia rẽ nhiều hơn vì tin giả, vì cảm tính nhiều hơn suy luận, vì những chuyện vớ vẩn nhiều hơn xây dựng, vì thiếu hướng dẫn trong khi mọi người đều nghĩ không ai hơn ai khi tranh luận trên mạng.
Mặt khác các cơ quan thông tin như đài phát thanh, truyền hình … đã mất dần tính độc lập vì chính trị lưỡng đảng đi vào cực đoan. Các nhà bình luận, phê bình không đủ sáng suốt để lý luận khi không có triết học làm nền tảng mà chỉ dựa theo tôn giáo, giai cấp, kỳ thị để thu quảng cáo hơn là khai thông dân trí. Điều dễ thấy là lý luận, phê bình một chiều với chứng cớ thêu dệt, nguy tạo vì nếu có sai lầm thì chẳng có ai thưa kiện nếu không phải nhà giàu.
Các nhà phát minh khoa học, kỹ thuật tạo ra sản phẩm đều có ý hướng tốt nhưng khi phổ biến ra công chúng thì mỗi quốc gia có xã hội, văn hóa, tôn giáo, trình độ giáo dục khác nhau và sự vận dụng cũng khác nhau. Khi trình độ căn bản không đủ để duy trì trật tự, công bằng nơi bản thân mỗi cá nhân thì sự phản ảnh qua sinh hoạt xã hội sẽ cũng như thế. Cấu trúc xã hội đòi hỏi mỗi cá nhân có vai trò, nhiệm vụ riêng biệt để xây dựng và phát triển xã hội. Vậy thì chính quyền sẽ có chính sách như thế nào để giúp người dân đóng góp cho xã hội qua vai trò thích hợp nhất đối với khả năng của từng người.
Nhưng trước khi có một chính quyền “vì dân, do dân, bởi dân” thì người dân đang sống dưới chế độ độc tài, chuyên chế — sự phát triển dân trí sẽ bắt đầu từ đâu khi mọi hoạt động đều bị kiểm soát bởi đảng độc tài, không muốn dân trí phát triển bởi sẽ đe dọa quyền lợi của giai cấp cai trị. Nếu toàn dân nổi dậy thì không có chế độ nào tồn tại. Nhưng làm thế nào để tạo sự nhất trí đó?
Đói kém là nguyên do khiến người dân nổi loạn bất chấp sự đàn áp tàn bạo. Nhưng với sự kiểm soát chặt chẽ (Trung Cộng, Bắc Hàn) hay duy trì mức độ phải chăng (Việt Nam) thì sự vận động quần chúng cũng khó khăn. Tôn giáo cũng là mối lo sợ của bạo quyền vì đem lại niềm tin nơi cá nhân. Thành quả khoa học, kỹ thuật là bánh vẽ để lôi kéo người dân quên đi giấc mơ dân chủ. Nhưng y khoa không ngăn chận được cái chết. Mà bạo quyền thường dùng tù dày, cái chết để đe dọa thành phần chống đối.
Chế độ độc tài có thể kiểm soát tôn giáo qua lãnh đạo giáo hội, sinh hoạt của tín đồ. Trường đặc biệt của Pháp Luân Công thoát thai từ Phật giáo Tây Tạng chủ trương tập khí công để giữ sức khỏe cho dân nghèo đã không có lãnh đạo, giáo hội, trụ sở… khiến công an có thể kiểm soát nhưng đã tạo niềm tin nơi dân và âm thầm phát triển mọi nơi. Đó là lý do Pháp Luân Công bị đàn áp khi dân không còn sợ chết là mối đe dọa chế độ độc tài.
Đối với chế độ dân chủ, trình độ hiểu biết của mỗi người dân khác nhau; có nhu cầu đời sống khác nhau về việc làm, gia đình, nhà cửa, y tế … nhưng dù là trí thức hay bình dân thì cũng chỉ một lá phiếu. Khoa học dù có phát triển lôi kéo kinh tế chạy theo chỉ làm tăng khoảng cách giàu nghèo trong xã hội. Thiểu số giàu với đa số nghèo chỉ gây xung đột không có đảng chính trị nào giải quyết được khi thiếu chính Nghĩa. Căn bản Nghĩa phải dựa trên yếu tố Nhiên-Nhân-Dân. Và nếu đời sống là bài học thì căn bản Học phải bao gồm Triết học, Khoa học và Sử học.
Khoa học giúp loài người phát triển, đặc biệt về kinh tế. Nhưng kinh tế không phải mục tiêu duy nhất của con người. Quan điểm về hạnh phúc của mỗi người có thể khác nhau nhưng nếu không có hòa bình thì chẳng có gì gọi là hạnh phúc vì chiến tranh có thể xóa bỏ tất cả những gì con người xây dựng. Để ngăn chận chiến tranh đòi hỏi dân trí không phải chỉ một quốc gia mà toàn thế giới.
Vậy khoa học chỉ giúp phương tiện con người liên lạc, thông tin. Đó cũng là điều kiện cần thiết cho giáo dục. Chỉ có giáo dục mới đem lại hiểu biết cho mọi người. Vậy giáo dục cái gì? Vì sao hàng trăm quốc gia có nền giáo dục khác nhau đã không đem lại kết quả (hoà bình)? Chính quyền có thể sai lầm nhưng các tôn giáo cũng có chung mục đích vẫn không có kết quả?
Một quốc gia có trình độ học vấn, khoa học cao nhất hay kinh tế thịnh vượng, quân đội hùng mạnh nhất không có nghĩa là dân trí cao khi ý dân chọn sống hạnh phúc hay làm giàu hoặc đối phó với các biến cố trong đời sống. Một quốc gia không quan tâm đến thế giới thay đổi vì chiến tranh, bệnh tật, môi sinh thì dân trí ích kỷ hay khôn ngoan? Một quốc gia tranh chấp với quốc tế vì muốn mọi sinh hoạt (kinh tế, ngoại giao, giao thông, thông tin…) phải có lợi cho họ hay theo luật lệ do họ đặt ra thì dân trí thuộc trình độ nào? Dân trí cao không phải chỉ trong một nước mà còn là đối với quốc tế. Nếu nhân quyền có giá trị quốc tế thì phải chăng đó là giá trị cho dân trí mọi nơi?
Kết
Các nước Bắc Âu hay Bhutan có chỉ số hạnh phúc cao nhất thì so sánh với Mỹ, Anh, Đức, Nhật… có nền khoa học, kinh tế cao hơn nhưng dân trí thấp hơn vì họ chạy theo lợi mà quên giá trị con người và đời sống. Họ có thể chống di dân, khai thác dầu mỏ, ủng hộ cuộc chiến nếu có lợi cho họ tuy vẫn nói nhân quyền. Vì không có cương thường chung nên cho dù có Liên Hiệp Quốc, tòa án quốc tế, hay kêu gọi luật pháp và trật tự chỉ là sáo ngữ.
Dân trí đòi hỏi chính nghĩa. Chính nghĩa không thể là sức mạnh quân sự hay khoa học, kinh tế. Chính nghĩa đòi hỏi chính kiến. Chính kiến đòi hỏi sự suy nghĩ sâu xa, khôn ngoan nhất: triết học. Với triết học dẫn đường thì dân có đủ lý trí để tự làm chủ không phải chờ có luật pháp quy định.
Phải chăng đó là một nền dân chủ tự phát vì tự giác, tự kỷ? Vậy triết học nào mở đường cho dân chủ?
Trần Công Lân
Tháng 7 năm 2026 (Việt lịch 4905)