Vậy còn khoa học?
Khoa học
Nước Mỹ có nền khoa học tân tiến nhất thế giới với nhiều phát minh làm thay đổi toàn cầu. Nhưng vì sao không thể thay đổi dân trí dù giàu hay nghèo? Phải chăng vì thiếu đạo đức hay triết lý để dẫn đường? Bỏ qua những phát minh về các lãnh vực khác để chú trọng tới lãnh vực thông tin như điện thoại cá nhân, máy điện toán cá nhân, mạng điện tử, mạng xã hội…. Vì thông tin đem tin tức đến mọi người thì trình độ hiểu biết của mọi sẽ như nhau và như thế sẽ dễ thông cảm, bàn luận…. Nhưng vì sao không đi đến kết luận chung?
Vì khác biệt văn hóa, ngôn ngữ, tôn giáo, chủng tộc hay vì thiếu một nền giáo dục căn bản chung cho loài người?
Khi nói đến nhân quyền thì nhân quyền đó như thế nào? Nhân quyền được định nghĩa theo bản chất con người hay theo từng quốc gia quy định?
Nếu bản chất con người không thiện không ác thì nhân quyền là ABCD. Thực hiện ABCD thì có con người Nhân bản. Nếu để từng quốc gia quy định nhân quyền thì chúng ta sẽ có nhân quyền kiểu Mỹ, Trung Hoa, Nhật…. Giả sử mạng điện tử, mạng xã hội phổ biến nhân quyền ABCD thì có thay đổi thế giới không? Vì muốn thay đổi xã hội thì cá thể phải thay đổi. Cá thể muốn thay đổi xã hội bên ngoài thì phải thay đổi bên trong bản thân trước.
Quan sát là khởi điểm và chung điểm của giáo dục. Giáo dục là khởi điểm và chung điểm của chính trị. Con người quan sát bản thân là tự kỷ, tự giác để hiểu bản chất; suy tư và hành động gọi là tu dưỡng. Đó là học làm người để chọn một lối sống gọi là đạo (con đường tinh thần). Tôn giáo thất bại vì gán “giáo dục” từ bên ngoài vào cá thể mà không đánh thức từ nội tâm. Nếu đối thoại giữa hai người không có thành thực, niềm tin thì có kêu gọi thượng đế làm chứng cũng vô ích. Do đó nếu nhân quyền không quy định những quyền để con người có thể xây dựng với nhau thì “quyền” đó không ích lợi cho nhân loại.
Con người (homo sapiens) sinh ra có thể chất giống nhau nhưng tâm trí khác nhau, có người khôn kẻ ngu. Học làm người để thấy bình đẳng, không vì khôn hơn người mà hiếp người. Học làm người để sống biết, sống đúng và sống thực. Nói thật là xây dựng, nói dối là phá hoại. Đó là thực tế đời sống nhưng không ghi trong hiến pháp.
Hiến pháp hay luật pháp không thể quy định mọi việc chi tiết, chính xác như khoa học. Nếu giáo dục chỉ là huấn luyện con người thành chuyên môn thì xã hội không có con người. Các quốc gia thành lập bởi những nhà chính trị thiếu giáo dục về người. Quyền lợi khiến họ chạy theo vật chất (kinh tế) bỏ mất phần tinh thần (làm người) nên chỉ tạo ra xung đột. Khoa học càng tiến bộ có nghĩa sự cân bằng Tài và Đức càng chênh lệch.
Ngay tại Mỹ người dân tham dự mạng xã hội đã không thể phân biệt tin tức thật giả vì thiếu lý luận. Cũng như vậy xảy ra tại các nước nghèo thì dân chúng sẽ bị lầm lẫn biết chừng nào. Mạng xã hội không chỉ là thông tin mà còn là môi trường quảng cáo, kinh doanh, cờ bạc và gian lận. Là thế giới ảo, các chính quyền khó kiểm soát an ninh mạng và người dân phải tự bảo vệ chính mình trước tội ác không biên giới.
Xét trình độ dân trí không dựa trên con số trí thức, giàu có hay bằng cấp mà dựa trên sự hòa đồng, hiểu biết, thông cảm về các vấn đề chung (tập thể) hay riêng (cá nhân). Nếu khoa học chỉ đẩy con người tiến nhanh về mặt kiến thức, kỹ thuật đem ích lợi cho một số người nhưng bỏ rơi đa số không đủ trình độ hiểu biết để sử dụng (AI).
Khi lãnh đạo chính trị, khoa học gia, kỹ thuật gia không hiểu về xã hội, dân tình để biết rằng các chương trình, kế hoạch của mình đưa ra có thực tiễn vì lợi ích chung hay chỉ giúp thiểu số bóc lột người khác tạo thêm bất công xã hội. Thời gian các nhà khoa học bỏ ra tìm, khám phá sản phẩm mới thì sẽ không còn thời gian tìm hiểu các vấn đề xã hội. Cũng như các nhà chính trị ganh nhau nắm quyền để thiết kế và thực hiện nhân sinh nhưng con người không chỉ sống bằng kinh tế (vật chất) mà còn là sự hài hòa với nhau (tinh thần).
Phó mặc cho tôn giáo nắm giữ đạo đức sai lầm vì tôn giáo chỉ đưa đến chiến tranh thay vì hòa bình. Nếu các nhà lãnh đạo (chính trị, tôn giáo, kinh tế, khoa học) không học làm người thì làm sao hướng dẫn quần chúng làm người sống theo nhân quyền chung mà không dựa theo ranh giới quốc gia, tôn giáo hay quyền lợi kinh tế.
Nhìn lại Mỹ, Trung Hoa, Ấn Độ là các quốc gia lớn có trình độ khoa học kỹ thuật nhưng dân trí vẫn chưa đủ trình độ xây dựng con người để sống hòa bình cho dù chế độ chính trị là dân chủ hay độc tài. Văn hóa đa dạng nhưng giáo dục vẫn chưa có minh triết dẫn đường khi lịch sử của nền văn minh Trung Hoa, Ấn Độ cho thấy đời sống con người vẫn còn là thảm cảnh vì không có triết học mở đường cho dân trí vươn lên, không nghiêng ngả vì khoa học hay tôn giáo, kinh tế.
Một khi con người “mặt đối mặt” còn nói láo thì qua thông tin trong thế giới ảo của mạng xã hội bạn sẽ không biết kẻ đối thoại là ai, gốc tích ra sao mà chỉ dựa vào ý kiến, chủ đề của cuộc đối thoại. Đó là vì sao nảy sinh ra hạng người “có ảnh hưởng” (influencer) xuất hiện qua đủ mọi lãnh vực. Họ đã nói những gì để bạn tin theo và chịu ảnh hưởng sự hướng dẫn của họ. Càng có nhiều người tin theo thì họ càng thu tiền quảng cáo trên mạng và nếu có sai lầm thì bạn ráng chịu. Đó không phải trình độ dân trí thì “nó” là gì?
Dân Trí và Khoa Học (P4)
Trần Công Lân
Tháng 7 năm 2026 (Việt lịch 4905)