Nước Mỹ khởi đầu với những người di dân từ Âu Châu bị đàn áp bởi nền quân chủ và giáo hội, đã bỏ nước đi tìm đất mới. Là thuộc địa bị đàn áp bởi vua Anh nên nổi loạn chống đế quốc Anh và giành độc lập. Họ hy vọng xây dựng một quốc gia mới, dân chủ, tự do cho mọi người. Nhưng trước viễn tượng về một đại lục phì nhiêu với giấc mơ làm giàu trong khi thiếu hướng dẫn bởi đạo đức (hay triết học), lại chấp nhận đa tôn giáo đã đưa đến một hiến pháp dân chủ che giấu tham vọng cá nhân quá lớn, được đánh bóng qua hình ảnh xã hội tốt đẹp.
Trên đường phát triển thành cường quốc “dân chủ”, đa chủng, đa văn hóa, đa tôn giáo – giới lãnh đạo Mỹ quên thổ dân. Vấn đề nô lệ được giải quyết qua nội chiến nhưng không ngăn cản nạn kỳ thị. Nước Mỹ có công góp phần vào việc chấm dứt hai cuộc thế chiến và trở thành cường quốc nhưng không ngăn chận được chủ nghĩa cộng sản xuất hiện đe dọa các nước nhược tiểu. Để chống lại độc tài hay chủ nghĩa cộng sản đòi hỏi phát triển dân trí. Nhưng khó mà thực hiện khi các thế lực quốc tế can thiệp vào nội bộ các nước nhỏ. Như vậy thì chính các nước lớn, cho dù là cường quốc, cũng phải xét lại trình độ dân trí.
Hãy tự hỏi vì sao, sau bao nhiêu thành quả vĩ đại của đại cường quốc Mỹ về mọi mặt nhưng nhân quyền vẫn chưa được thực hiện trên đất Mỹ khi thổ dân vẫn bị bạc đãi tại các khu vực dành riêng? Vì sao nạn kỳ thị vẫn tiếp diễn? Vì sao khi kinh tế thịnh vượng thì không có chuyện gì xảy ra nhưng khi suy thoái thì di dân (hợp pháp hay bất hợp pháp) bị lôi ra tế thần, đe dọa, nhục mạ, truy tố, trục xuất…?
Nếu hiến pháp Mỹ thực sự “vì dân, do dân, bởi dân” thì “dân” đó là ai? Qua bao thế hệ với hệ thống phân quyền và lưỡng đảng. Vậy thì dân sai hay lãnh đạo (lưỡng đảng) sai? Phải chăng trong nguy nan (thế chiến) thì đoàn kết trên dưới nên thành công. Còn khi thanh bình thì dân hưởng thụ và khi mất mát (kinh tế suy thoái) thì đòi hỏi lãnh đạo phải lấy lại sự “vĩ đại”. Thế giới thay đổi, Mỹ bị cạnh tranh mọi mặt nên các nhà chính trị lưỡng đảng hứa cuội để tranh quyền đưa đến giả dối, mị dân và cuối cùng là rối loạn dân chủ mỗi kỳ bầu cử. Vậy thì ai dám nói dân trí của đại cường là sẽ thực thi dân chủ dễ dàng?
Vì sao? Vì tôn giáo thất bại trên mặt đạo đức? Vì giáo dục chỉ dạy giấc mơ mà không dạy phải trái, đúng sai? Hay vì gia đình phó mặc giáo dục cho trường học? Hay vì thành công kinh tế dẫn tới hưởng thụ, ăn chơi? Một khi thời gian vẫn chỉ là 24 giờ/ngày, 7 ngày/tuần, 30 ngày/tháng mà đa số dân nghèo làm nhiều giờ, 2 hay 3 việc làm. Dù giàu hay nghèo thì cũng có đam mê: cờ bạc, thể thao, giải trí, du lịch….
Với sự lôi cuốn qua quảng cáo từ kỹ nghệ ăn uống, du lịch, thể thao… thì mỗi cá nhân sẽ còn bao nhiêu thời gian theo dõi diễn biến xã hội, chính trị, kinh tế để chọn đại diện dân cử; tranh luận các biến cố xảy ra cho quốc gia, quốc tế. Dân Mỹ quên rằng làm công dân đại cường thì không phải chỉ lo cho mình (quốc nội) mà còn trách nhiệm quốc tế. Vì dù muốn dù không thì trái đất là một, thế giới là một. Chiến tranh, nạn đói, bệnh tật… xảy ra tại địa phương nếu không giải quyết sẽ lan tràn và trở thành vấn nạn chung cho thế giới.
Vậy khi dân Mỹ giàu có, du lịch thế giới thì thấy gì? Học được gì về nền dân chủ họ đang có? Nếu hiến pháp Mỹ nói mọi người bình đẳng (men are equal) thì tại sao dân Mỹ có giá trị cao hơn so với thế giới (dù sống hay chết)? Vì sao Mỹ can thiệp vào chiến tranh diệt chủng tại Âu Châu (Bosnia) mà bỏ qua Phi Châu (Congo-Rwanda)? Vì sao Mỹ viện trợ nhân đạo cho các nước nghèo nhưng không thay đổi dân trí địa phương? Phải chăng vì Mỹ thiếu triết học dẫn đường, trong khi đạo đức tôn giáo không đủ để ngăn chận lòng tham con người từ dân đến lãnh đạo?
Một khi tôn giáo thất bại về lòng tin thì xã hội rối loạn. Một khi chính trị, kinh tế, tôn giáo đồng suy thoái thì hiến pháp tam quyền phân lập không còn là dân chủ mà biến ra “độc tài”. Vì sao chính quyền và giáo quyền phân lập mà vẫn còn tuyên thệ trên thành kinh, thề (oath) khi nhậm chức, ra tòa? Phải chăng vì hiến pháp quy định tự do ngôn luận cũng là nói láo? Dân trí không thể vươn lên khi luật pháp cho phép nói láo giữa người với người thì sẽ không còn niềm tin. Xã hội không xây dựng trên niềm tin thì có bao nhiêu thượng đế, tôn giáo cũng vô ích.
Dân chủ không có dân trí (hay ngược lại) thì xã hội không bền vững. Giả sử xã hội Nhật có dân trí và dân chủ nhưng không phát triển được sang nước khác. Cũng như dân chủ Mỹ nếu tốt đẹp thì tại sao không áp dụng được tại quốc gia khác? Vì dân hay vì lãnh đạo? Nếu dân trí Mỹ cao thì đã không rơi vào tin đồn nhảm qua quảng cáo, chính trị, tôn giáo, kinh tế (thị trường chứng khoán), bệnh truyền nhiễm (AIDS, HIV, covid)…. Phải chăng vì ham chơi: âm nhạc, thể thao… nên không còn thời giờ tìm hiểu chính trị? Mà chính trị không có đạo đức thì đúng sai như nhau.
Dân Trí và Khoa Học (P3)
Trần Công Lân
Tháng 7 năm 2026 (Việt lịch 4905)