Cụ Phan Chu Trinh đã nói Việt Nam (VN) cần nâng cao dân trí nhưng không nói như thế nào, khởi đầu từ điểm nào, tiến hành ra sao…. Nhìn vào bài học Nhật (và sau đó Đại Hàn) đã dựa vào đạo (thiền đạo và võ thuật dẫn tới kiếm đạo, nhu đạo, hiệp khí đạo…) để xây dựng trật tự xã hội. Khi cá nhân hiểu tương quan trách nhiệm với tập thể, xã hội thì sẽ quan tâm đóng góp vào sinh hoạt chung. Điều đó không đến từ giai cấp cai trị muốn hay không muốn.
Vậy thì vì sao Trung Hoa, Việt Nam cũng có thiền và võ thuật nhưng không phát triển như Nhật? Theo cụ Hoàng Văn Chí thì Trung Hoa, VN đi theo cái học từ chương của Nho giáo, bỏ phần thực dụng của Vương Dương Minh. Và nếu giai cấp trí thức chỉ ngồi ngâm thơ đọc vịnh như thời Tự Đức thì quốc gia sẽ suy tàn mau chóng và 200 năm sau nước Mỹ cũng đi vào chiều hướng đó.

Dân trí
Không ai kiểm soát hay điều hành trình độ dân trí cho dù chính quyền độc tài có muốn thực hiện qua giáo dục cưỡng bách. Vì dân trí còn là lòng người (nhân tâm). Trong đời sống xã hội, con người phải giao tiếp. Qua tiếp xúc, trao đổi con người học hỏi lẫn nhau về trình độ, năng khiếu, kiến thức… nhất là những người đi xa, ra nước ngoài, buôn bán (phải tìm hàng mới lạ). Lúc đầu thường là sự chân thật, sau vì lợi nhuận thì trở nên gian dối. Nếu cái Xấu không bị trừng phạt thì càng tăng trưởng. Qua nhiều thế hệ thì bản chất con người vẫn muốn tìm sự thật và xã hội để lại kinh nghiệm gian dối để làm giàu. Nếu lãnh đạo anh minh và xã hội bình yên thì cái Xấu không phát triển và cái Tốt có thời gian củng cố nền tảng xã hội.
Trung Hoa khởi đầu từ triều đại Tần Thủy Hoàng đã có dã tâm làm trung tâm thế giới và muốn sống mãi để thực hiện giấc mơ đó. Từ đó lịch sử Trung Hoa là chiến tranh để bành trướng lãnh thổ. Những giai đoạn “hòa bình” là các nước nhỏ lân bang phải triều cống các nhân tài, phẩm vật quý, hiếm cho vua Trung Hoa. Đó là hình thức dòm ngó, ăn cắp, tước đoạt trí khôn của thiên hạ làm của mình rồi tự hào là nhất thiên hạ. Vì bỏ vương đạo theo bá đạo nên Lão Tử đã bỏ Trung Hoa mà đi cho dù có để lại Đạo đức kinh nhưng không ai theo nổi. Ngay cả Khổng Tử vì không theo nổi con đường Lão Tử vạch ra nên mới đưa ra Tứ Thư Ngũ Kinh chỉ để thuần hóa dân, chấp nhận phục vụ nền quân chủ. Cái gọi là “Khổng giáo” không phải là tôn giáo thực sự mà cũng không phải là triết học mà chỉ là công cụ ru ngủ người dân.
Vũ khí xâm lăng của Trung Hoa không chỉ là chiếm đóng bằng quân đội mà là sự xâm lăng qua văn hóa: ăn uống, buôn bán, tế lễ… như hệ thống gián điệp nằm vùng. Ăn cắp của người làm của mình là điều thường thấy trong lịch sử Trung Hoa cho nên đạo đức, tôn giáo không vươn lên nổi. Điển hình là Bồ Đề Đạt Ma sang Trung Hoa phát triển Thiền Tông nhưng ông biết chỉ được 5 đời là hết khi Huệ Năng phải trốn về phương Nam. Thiền Trung Hoa trở thành môn phái Thiếu Lâm, luyện võ là chính nhưng vì thiếu đạo nên chỉ là “Sơn Đông mãi võ” chứ không thành “hiệp sĩ đạo” (samurai) như Nhật.
Dân Trung Hoa thực sự là tạp chủng nhưng dưới sự cai trị của bạo chúa muốn thống nhất Trung Hoa là một nên người dân không dám nhận tông tích thiểu số. Khi văn hóa, ngôn ngữ bị xóa sổ (như Tây Tạng, Duy Ngô Nhĩ hiện nay hay thời Xuân Thu chiến quốc) thì đối với bên ngoài tất cả đều là “dân Trung Hoa”. Phản ứng ngầm của sự chống đối là sống qua ngày. Khi con người mất tinh thần thì đoàn kết, sáng tạo không có mà chỉ còn là “ăn cắp” (bắt chước) để sống. Đó là truyền thống của Trung Hoa làm hàng giả, bán rẻ cho thế giới. Cho dù ngày nay dân Trung Hoa được đi ra nước ngoài du học, sinh sống, buôn bán thì bao nhiêu phần trăm ý thức được tự do, dân chủ, nhân quyền….
Con số người ủng hộ chính sách của Trung Cộng về biến cố Tây Tạng, Duy Ngô Nhĩ, Thiên An Môn, Hồng Kông, Đài Loan … cho thấy họ nghiêng về hình ảnh một đại cường quốc Trung Hoa lãnh đạo thế giới và chuyện cho vay tiền cắt cổ các nước Á Phi hay lấn át trên biển quốc tế là tất nhiên. Đó là trình độ dân trí của một đế quốc mưu tính thống trị thế giới bằng mọi thủ đoạn.
Dân Trí và Khoa Học (P2)
Trần Công Lân
Tháng 7 năm 2026 (Việt lịch 4905)