Mục Đích Của Cuộc Sống

Sống tủi làm chi đứng chật trời
Sống nhìn thế giới hổ chăng ai
Sống làm nô lệ cho người khiến
Sống chịu ngu si để chúng cười
Sống tưởng công danh, không tưởng nước
Sống lo phú quý, chẳng lo đời
Sống mà như thế đừng nên sống
Sống tủi làm chi đứng chật trời

Bài thơ trên do cụ Phan Bội Châu sáng tác để nói lên quan niệm sống của cụ trong thời đại của cụ.

Dĩ nhiên không hẳn ai cũng đồng ý với những vần thơ trên. Tùy theo trình độ hiểu biết của mỗi cá nhân, quan niệm về cuộc sống của mỗi người, mỗi thành phần trong xã hội, mỗi quốc gia – cá nhân sống trong từng giai đoạn của lịch sử luôn luôn có cái nhìn về sự sống khác nhau rất nhiều.

Mục đích của cuộc sống là gì? Câu hỏi này không phải dễ trả lời. Mà cho dù có câu trả lời đi nữa thì chưa chắc số đông có sự đồng thuận trong mục đích của cuộc sống. Đồng thuận là điều ai cũng muốn trong cuộc sống. Bởi sự đồng thuần sẽ tạo ra sức mạnh của tập thể đang sống trong xã hội đó, hoặc tạo ra sức mạnh của một dân tộc đó. Sự đồng thuận càng cao — sức mạnh của tập thể, của dân tộc càng mạnh và có thể vượt được mọi trở ngại của cuộc sống.

Có khi nào chúng ta ngồi lại, lắng đọng với tâm của mình, loại bỏ những cám dỗ chung quanh để đặt câu hỏi với chính mình: mục đích của cuộc sống là gì? Phải chăng mục đích của cuộc sống là để phục vụ hay hưởng thụ? Và nếu để phục vụ thì phục vụ cho ai? Và để hưởng thụ thì hưởng thụ cái gì?

Những câu hỏi bên trên chúng ta ít khi nào nghĩ đến, hoặc nếu có — thì cũng thoáng qua như một ngọn gió lướt qua rồi chợt biến. Điều này cũng dễ hiểu bởi với cuộc sống của hôm nay, chúng ta quá bận rộn với nhiều thứ, theo đuổi nhiều thứ mà quên đi cái mục đích chính của cuộc sống là gì. Bài viết này sẽ đi qua một vài suy nghĩ cá nhân để chia sẻ với mọi người, những ai có những quan tâm về Con Người Việt Nam. Và khi quan tâm về Con Người Việt Nam thì phải tìm hiểu mục đích của cuộc sống là gì?

  1. Sống cho chính mình

Nếu ai đó nói rằng tôi sống vì mọi người thì cá nhân này (1) không biết mình nói gì (2) hoặc chỉ nói cho có nói, nói cho mọi người chú ý đến mình (3) hay cá nhân này tự lừa dối mình trong cuộc sống. Sự tự lừa dối mình trong cuộc sống là điều rất nguy hiểm và tạo ra nhiều hiểm họa cho xã hội sau này.

Thực ra mục đích đầu tiên của cuộc sống là sống cho chính mình. Bởi nếu chúng ta không quan tâm đến bản thân của mình thì làm sao nói chuyện quan tâm đến những người khác? Bởi nếu sức khoẻ chúng ta không có thì làm sao có thể nói chuyện phục vụ người khác? Bởi nếu đầu óc chúng ta không minh mẫn thì làm sao có đủ sáng suốt để có những quyết định không sai lầm, không gây nguy hiểm cho những người chung quanh?

Có người cho rằng đây là quan niệm sống cá nhân chủ nghĩa. Điều này đúng nếu chúng ta ngưng — không đặt ra câu hỏi thứ hai: Sống Cho Chính Mình là sống như thế nào?

Sống cho chính mình không có nghĩa là mình cố gắng học thành tài để tạo ra thật nhiều tiền và từ đó mới có thể phục vụ người khác. Nếu nói như thế thì cuộc sống quá đơn giản. Thực tế thì cuộc sống luôn luôn phức tạp, đặc biệt là cuộc sống của Con Người. Học thành tài là điều ai cũng muốn. Nhưng nếu chúng ta không có cơ hội để học thành tài thì chẳng lẽ cuộc sống của chúng ta chấm dứt hay sao? Và nếu chúng ta có cơ may học thành tài nhưng không làm ra tiền thì chúng ta không phục vụ được người khác hay sao? Và nếu chúng ta học thành tài, làm ra nhiều tiền nhưng cái làm ra nhiều tiền đó lại thiệt hại đến số đông khác trong xã hội — thì chủ trương sống cho chính mình còn phù hợp với mục đích của cuộc sống hay không?

Sống cho chính mình — điều trước tiên — là tự mình phải chuẩn bị cho chính mình một số vốn kiến thức căn bản về tương quan giữa Con Người với Con Người (xin xem bài Vi Dân, Do Dân và Của Dân). Bởi nếu chúng ta không có những kiến thức này thì quan niệm Sống Cho Chính Mình trở thành cá nhân chủ nghĩa và sẽ hại đến toàn bộ xã hội. Chúng ta cần phải nắm rõ tương quan giữa Con Người với Con Người là một tương quan hữu tương, một tương quan chẳng đặng đừng. Bởi là tương quan chẳng đặng đừng cho nên mọi sinh hoạt của Con Người luôn luôn có những ràng buộc nhằm mục đích bảo đảm sự sống còn của Con Người, của cộng đồng sống trong xã hội đó. Tùy theo vị trí của mỗi cá nhân trong xã hội, bất cứ hành động của một cá nhân nào cũng đều ảnh hưởng (xấu hay tốt) đến một hay nhiều người khác trong xã hội đang sống.

Hãy lấy vài thí dụ chứng minh lời nói bên trên. Trong cuộc sống của vợ chồng, người chồng có thái độ vũ phu đánh đập người vợ thì hành động đánh đập làm tổn thương đến người vợ và đồng thời gây ấn tượng bạo hành trong suy nghĩ của con cái. Cái ấn tượng này sẽ theo suốt cuộc đời của con cái và có thể tạo ra một con người chỉ biết dùng hành động bạo hành để giải quyết vấn đề. Ngược lại nếu người chồng biết dùng lý lẽ để giải quyết vấn đề thì từ lối ứng xử này sẽ là một tấm gương cho con cái sau này lớn lên đem ra áp dụng ngoài xã hội.

Hãy lấy một thí dụ khác mà sự ảnh hưởng ở tầm rộng lớn có thể làm nguy hại cả một cộng đồng, một dân tộc. Một vị thầy giáo giảng dạy những điều hoàn toàn đi ngược lại với thực tế, hoặc sẵn sàng bán đề thi, bán bằng cấp thì sẽ sản sinh trong tầng lớp xã hội một lớp người đi trên mây (bị ngu rủ bởi những điều không có thật), một lớp người không có khả năng ngoài khả năng dùng đồng tiền để đạt cái mình muốn. Và nếu lớp người này nằm trong vị trí lãnh đạo thì những chính sách, những quyết định đưa ra rất là to nhưng hiệu quả lại rất nhỏ bởi không đủ trình độ để nhìn ra vấn đề, hay nhận định vấn đề — hầu đưa ra một giải pháp giải quyết vấn đề.

Sống Cho Chính Mình được hiểu ở một nghĩa rất đơn giản là mỗi hành động của mình làm, khi mình tạo ra đồng tiền để nuôi bản thân và gia đình, khi mình đưa ra những giải pháp giải quyết vấn đề — ngoài việc có lợi cho mình mà còn có lợi cho người khác, cho cộng đồng và không làm hại đến số đông khác sống trong cộng đồng mình đang sống. Nếu hành động của chính mình có lợi cho chính bản thân và 1/3 số người sống trong cộng đồng nhưng có hại cho 2/3 số người sống trong cộng đồng thì không nên làm.

Sống Cho Chính Mình được hiểu là mình sẵn sàng làm những điều có thể đem thiệt hại về tài chính, an ninh cho chính mình nhưng có lợi cho số đông, có lợi cho sự sống còn của một dân tộc thì mình vẫn sẵn sàng làm mà không ngần ngại, không do dự bởi sự thiệt thòi cho bản thân. Hình ảnh sống của những người tù lương tâm tại VN là hình ảnh Sống Cho Chính Mình (phần nhỏ) mà trong đó gồm có Cho Dân Tộc Mình (phần lớn) và chính vì thế mà họ không sợ tù đày, sẵn sàng sống cho cái mình tin là đúng, là sự thật dù rằng cái quan niệm sống đó, hành động sống đó bị nhà cầm quyền bắt bỏ tù. Đây mới đúng là cái sống mà cụ Phan Bội Châu đã nói đến.

  1. Sống Để Hưởng Thụ

Bản chất Con Người ai cũng muốn ăn ngon, mặc đẹp. Ai cũng muốn có vợ/chồng đẹp, con ngoan. Ai cũng muốn đi đó đây để học hỏi cái lạ của thế giới. Ai cũng muốn đọc một quyển sách hay, xem một phim thích hợp với sở thích của mình. Tất cả những điều muốn trên rất là Con Người và rất tự nhiên. Nó nói lên cuộc Sống Để Hưởng Thụ.

Sống cho chính mình mà không hưởng thụ thì cuộc sống đã mất đi ý nghĩa của nó. Hưởng thụ là hình thức làm cho cuộc sống hằng ngày bớt căng thẳng, nâng cấp cuộc sống, nâng cấp sự hiểu biết của mình để qua đó — mình tạo cho chính bản thân mình có một thể lực mạnh và có sự suy nghĩ chiều sâu trong cuộc sống — hầu có những quyết định hưởng thụ nhưng không làm hại đến những người chung quanh, không hại đến cộng đồng của chính mình.

Sống để hưởng thụ gồm có sự hưởng thụ về vật chất và sự hưởng thụ về tinh thần. Hưởng thụ về vật chất như ăn ngon, mặc đẹp tuy quan trọng nhưng không quan trọng bằng hưởng thụ về tinh thần. Đọc một quyển sách, xem một phim hay, tình nguyện làm việc giúp người gặp khổ, hay bỏ tiền ra để đóng góp cho quỹ cứu trợ những người bị nạn (thiên tai hay do con người) là những món ăn tinh thần rất là quan trọng trong cuộc sống. Chính những hưởng thụ tinh thần này đã nâng cao sự hiểu biết cũng như tinh thần tương thân tương ái của chính mình.

Sẽ có người thắc mắc là tại sao làm việc thiện nguyện (bỏ công sức hay tiền bạc) giúp đỡ người khác gọi là hưởng thụ được. Xin thưa hưởng thụ mang một ý nghĩa là mình sung sướng với chính mình, với chính lương tâm của mình khi hành động thiện nguyện của mình giúp được một người, vài người hay nhiều người có một cuộc sống, lối sống, lối suy nghĩ khá hơn, tốt đẹp hơn. Nói thế không có nghĩa là những người làm thiện nguyện vì muốn mình được sung sướng tinh thần. Trái lại sự sung sướng tinh thần này là điều tất nhiên phải xảy ra (kết quả phụ trong công việc làm thiện nguyện) và người làm thiện nguyện ít khi để ý đến kết quả phụ này. Và nếu ai đó khó tánh cho rằng chuyện thiện nguyện này không phải từ tấm lòng, trái lại từ sự lợi ích của cá nhân cho tinh thần mình được sung sướng. Nếu điều này đúng thì có hại đến ai? Nếu người làm thiện nguyện và người được giúp đỡ đều có lợi và không ảnh hưởng đến ai hết thì phải chăng đây cũng là điều chúng ta nên muốn xảy ra nhiều trong cuộc sống, trong cái xã hội vô cảm hiện giờ của Việt Nam? Rất tiếc là thực tế tại VN, những ai làm thiện nguyện ở tầm vóc lớn đều có sự dòm ngó của nhà cầm quyền VN bởi họ sợ những ảnh hưởng của cá nhân đó, tổ chức đó có thể làm hại đến cơ chế cầm quyền của họ.

Sống để hưởng thụ, đặc biệt về hưởng thụ tinh thần, vô hình chung nâng cao cuộc sống của chính mình đồng thời nâng cao cuộc sống của những người khác, tạo ra một xã hội nhân bản hơn.

  1. Sống Để Phục Vụ

Câu hỏi đặt ra là sống để phục vụ cho ai? Dĩ nhiên phục vụ cho chính mình, kế đến là những người trong gia đình mình, và sau cùng là đến những người hàng xóm, dân tộc của chính mình. Khi chính mình là một bộ phận của xã hội thì mình phải có trách nhiệm (xin xem bài Trách Nhiệm Con Người) trong việc phục vụ cái xã hội đó.

Phục vụ cho chính mình và những người trong gia đình mình là chuyện ai cũng biết. Thế phục vụ cho xã hội là như thế nào? Phục vụ cho xã hội có khó khăn hay không và đòi hỏi khả năng gì?

Phục vụ cho xã hội là điều mà ai cũng có thể làm được. Từ những người dân dã đến những người có địa vị cao trong xã hội, tất cả mọi người đều có thể làm chuyện phục vụ xã hội trong cái khả năng của chính mình. Khả năng để phục vụ xã hội chính là cái Tâm. Khi chúng ta có cái tâm để phục vụ xã hội thì chúng ta có thể làm được nhiều chuyện trong khả năng của chính mình. Vài thí dụ điển hình cho thấy cái tâm trong việc phục vụ xã hội.

Người lao động chân tay như bác nông dân làm gì để phục vụ xã hội? Bác nông dân sẽ sử dụng phân trong trồng trọt để tạo ra nông phẩm mà chính bác có thể ăn được. Đây chính là hành động phục vụ cho xã hội bởi trong sự trồng trọt — mình quan tâm đến nông phẩm của mình đồng thời quan tâm đến người tiêu thụ. Nếu mình trồng trọt để bán thì sử dụng phân “hóa học”, còn để mình ăn thì sử dụng phân không phải hóa học thì rõ ràng đây là cuộc sống chỉ để phục vụ cho chính mình và làm ảnh hưởng sức khoẻ đến người khác — bởi chất hóa học mình đã sử dụng trong việc tạo ra nông phẩm mà ngay cả chính mình cũng không muốn ăn.

Vị bác sĩ phục vụ cho xã hội khi thấy một bệnh nhân cần sự giúp đỡ khẩn cấp thì làm ngay mà không cần nghĩ đến bệnh nhân này có tiền trả cho mình hay không.

Anh vá vỏ xe đạp bên lề đường phục vụ cho xã hội khi anh ra tay giúp đỡ một nạn nhân đang bị cướp giữa ban ngày mà anh không hề sợ bản thân mình sẽ bị cướp trả thù. Cái tâm giúp đỡ người bị nạn, không sợ cái ác đến để trả thù là một hành động phục vụ xã hội.

Người làm truyền thông nói lên tiếng nói của sự thật, không a dua với cái ác, không cổ vũ cho sự giả dối, căm thù và sẵn sàng trực diện với những đàn áp của nhà cầm quyền độc tài để nói lên tiếng nói của sự thật – hành động này là hành động của phục vụ xã hội.

Sống để phục vụ xã hội xem ra khó đấy nhưng dễ đấy. Cái quan trọng là chúng ta có cái tâm hay không.

  1. Sống Để Hướng Thiện

Điểm cuối cùng trong mục đích của cuộc sống là Sống Để Hướng Thiện. Hướng thiện ở đây mang nhiều nghĩa. Nhưng với hoàn cảnh của đất nước Việt Nam hiện giờ, xin tạm dùng lời nói của đạo diễn Trần Văn Thủy, người đã làm hai cuốn phim tài liệu “Hà Nội Trong Mắt Ai” và “Chuyện Tử Tế” của 30 năm trước:

từ rất xa xưa, cha bác có dạy rằng, tử tế có trong mỗi con người, mỗi nhà, mỗi giòng họ, mỗi dân tộc. Hãy bền bỉ đánh thức nó, đặt nó lên bàn thờ tổ tiên hay trên lễ đài quốc gia. Bởi thiếu nó — một cộng đồng dù có những nỗ lực tột bực và chí hướng cao xa đến mấy thì cũng chỉ là những điều vớ vẩn. Hãy hướng con trẻ và cả người lớn đầu tiên vào việc học làm người, người tử tế — trước khi mong muốn và chăn dắt họ trở thành những người có quyền hành, giỏi giang hoặc siêu phàm”.

Nếu chúng ta thực hiện được ba mục đích sống đầu tiên thì vô hình chung — chúng ta đã đạt được mục đích sống cuối cùng này. Tuy nhiên con người luôn luôn thay đổi, con người luôn luôn bị những cám dỗ — cho nên chúng ta luôn luôn nhắc nhở với chúng ta là trong cuộc sống cần phải có sự hướng thiện — mà trong sự hướng thiện đó, một con người tử tế phải sống trong tâm của chúng ta.

Thế nào là một con người tử tế? Nếu chúng ta đạt được bốn mục đích của cuộc sống trong bài viết này tức là chúng ta đã bắt đầu thành người tử tế.

Vũ Hoàng Anh Bốn Phương

Tháng 11 năm 2014

New Orleans, LA

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s